کمبود شیر یکی از نگرانیهای رایج و پراسترس برای بسیاری از مادران شیرده است. در جستجوی راههایی برای تقویت و افزایش تولید شیر، نام برخی مواد غذایی و دمنوشهای سنتی به میان میآید. یکی از این مواد که اغلب در توصیههای قدیمی یا در ترکیبات برخی محصولات “شیر افزا” دیده میشود، عصاره مالت است. اما آیا واقعاً عصاره مالت میتواند به افزایش شیر مادر کمک کند؟ پشتوانه علمی این ادعا چیست و مادران شیرده چه نکاتی را باید در نظر بگیرند؟ این مقاله به بررسی دقیقتر این موضوع میپردازد.
عصاره مالت چیست؟
همانطور که پیشتر اشاره شد، عصاره مالت محصولی غلیظ و شیرین است که عمدتاً از دانههای جو (و گاهی گندم) طی فرآیندی به نام مالتینگ به دست میآید. در این فرآیند، جوانهزنی کنترلشده دانهها باعث فعال شدن آنزیمهایی میشود که نشاسته را به قندهای سادهتر (عمدتاً مالتوز) تجزیه میکنند. محصول نهایی سرشار از کربوهیدرات (قند)، مقداری پروتئین، ویتامینهای گروه B و برخی مواد معدنی است.
ارتباط عصاره مالت با افزایش شیر: از باور تا واقعیت
باور به تاثیر مثبت عصاره مالت بر افزایش شیر مادر، ریشه در چند عامل احتمالی دارد:
- سابقه سنتی: در برخی فرهنگها، جو و فرآوردههای آن به طور سنتی برای کمک به مادران شیرده استفاده میشده است.
- محتوای غذایی:
- کالری و کربوهیدرات: شیردهی فرآیندی انرژیبر است و نیاز بدن مادر به کالری را افزایش میدهد. عصاره مالت به دلیل داشتن کالری بالا و کربوهیدراتهای در دسترس، میتواند به تامین بخشی از این انرژی اضافی کمک کند. دریافت کالری کافی، یکی از پایههای تولید شیر مناسب است.
- ویتامینهای گروه B: این ویتامینها نقش مهمی در متابولیسم انرژی و سلامت کلی مادر دارند که میتواند به طور غیرمستقیم از شیردهی حمایت کند.
- پلیساکاریدها (بتا-گلوکان): جو حاوی نوعی فیبر محلول به نام بتا-گلوکان است. برخی تحقیقات (بیشتر بر روی خود جو تا عصاره آن) نشان میدهند که بتا-گلوکان ممکن است بر ترشح پرولاکتین (هورمون کلیدی تولید شیر) تاثیر بگذارد. با این حال، میزان بتا-گلوکان در عصاره مالت بسته به فرآیند تولید میتواند متغیر باشد و شواهد مستقیم و قوی مبنی بر اینکه عصاره مالت به تنهایی یک گالاکتاگوگ (شیر افزا) قوی است، محدود میباشد.
خب حالا چیکار کنیم؟ ببینید، دوران شیردهی خودش کلی چالش داره و اینکه دنبال یه راه کمکی مثل عصاره مالت باشیم کاملاً طبیعیه. خیلیها میگن جواب گرفتن، بعضیها هم نه. شاید اون انرژی که ازش میگیری یا حس خوبی که بهت میده، خودش بیتاثیر نباشه. ولی یادت باشه، اصل کاری چیزای دیگهست: آرامش خودت، مکیدن درست و مکرر نوزاد، نوشیدن مایعات کافی و تغذیه خوب و متنوع. عصاره مالت میتونه یه کمک کوچولو کنار اینا باشه، نه یه راه حل جادویی! قبلش حتماً با دکتر یا مشاور شیردهی یه صحبتی بکن.
شواهد علمی چه میگوید؟
واقعیت این است که مطالعات علمی با کیفیت بالا که مستقیماً اثر مصرف عصاره مالت بر حجم شیر مادران انسان را بررسی کرده باشند، بسیار اندک و یا حتی وجود ندارند. بیشتر شواهد موجود، حکایتی (آنچه مادران گزارش میدهند) یا بر اساس تاثیر احتمالی ترکیبات موجود در جو (مانند بتا-گلوکان) است. بنابراین، نمیتوان با قطعیت علمی ادعا کرد که عصاره مالت یک شیر افزای تضمین شده است.
نکات مهم و احتیاطها برای مادران شیرده:
- محتوای قند بالا: عصاره مالت سرشار از قند است. مادرانی که مبتلا به دیابت بارداری بودهاند یا در معرض خطر ابتلا به دیابت هستند، باید در مصرف آن بسیار محتاط باشند یا از مصرف آن خودداری کنند. مصرف زیاد قند میتواند بر مدیریت وزن پس از زایمان و سلامت قند خون نیز تاثیر بگذارد.
- حضور گلوتن: این یک نکته حیاتی است! عصاره مالت تهیه شده از جو یا گندم حاوی گلوتن است. مادران مبتلا به بیماری سلیاکک یا حساسیت به گلوتن غیرگندمی، و همچنین مادرانی که نوزادشان به پروتئین گلوتن از طریق شیر مادر حساسیت نشان میدهد، باید اکیداً از مصرف آن خودداری کنند.
- علت اصلی کمبود شیر: مهمترین نکته این است که اگر واقعاً با کمبود شیر مواجه هستید، ابتدا باید علت اصلی آن مشخص شود. مشکلاتی مانند تکنیک نادرست شیردهی (نحوه به دهان گرفتن پستان توسط نوزاد)، دفعات ناکافی شیردهی، مشکلات هورمونی مادر یا شرایط پزشکی خاص نوزاد، باید توسط پزشک یا مشاور شیردهی بررسی و رفع شوند. اتکا به عصاره مالت بدون رفع مشکل اصلی، راهگشا نخواهد بود.
- مشاوره تخصصی: همیشه قبل از افزودن هرگونه مکمل یا ماده غذایی جدید به رژیم غذایی خود در دوران شیردهی، به ویژه با هدف افزایش شیر، با پزشک، ماما یا مشاور شیردهی معتبر مشورت کنید.
نتیجهگیری:
در حالی که عصاره مالت به دلیل محتوای کالری و برخی مواد مغذی و باورهای سنتی، گاهی به عنوان کمککننده به افزایش شیر مادر مطرح میشود، شواهد علمی قوی و مستقیمی برای اثبات قطعی این ادعا وجود ندارد. این ماده میتواند به عنوان بخشی از یک رژیم غذایی متعادل و پرانرژی برای مادر شیرده مفید باشد، اما نباید به عنوان راهکار اصلی یا جادویی برای رفع کمبود شیر تلقی گردد. توجه به محتوای بالای قند، حضور گلوتن و مهمتر از همه، شناسایی و رفع علت اصلی کمبود احتمالی شیر با کمک متخصص، از اهمیت بالایی برخوردار است.
منبع علمی:
- Koletzko, B., Böhles, H. J., Aggett, P., et al. (on behalf of the ESPGHAN Committee on Nutrition). (2008). Complementary feeding: a commentary by the ESPGHAN Committee on Nutrition. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 46(1), 99-110.(این مقاله مروری، اگرچه مستقیماً بر عصاره مالت تمرکز ندارد، اما به بحث تغذیه تکمیلی و کلیات مربوط به نیازهای تغذیهای در دوران نوزادی و شیردهی میپردازد و به اهمیت رژیم غذایی متعادل مادر اشاره دارد که عصاره مالت میتواند (با احتیاط) بخشی از آن باشد، اما نه محور اصلی آن برای افزایش شیر.)