یکی از دغدغههای اصلی بسیاری از مادران شیرده، بهویژه در ماههای اولیه پس از زایمان، اطمینان از کافی بودن میزان شیر برای تغذیه نوزاد دلبندشان است. در این میان، جستجو برای یافتن راهکارهای طبیعی و بیخطر برای افزایش شیر (که به آنها گالاکتاگوگ گفته میشود) بسیار رایج است. از قدیمالایام، مواد غذایی مختلفی برای این منظور توصیه شدهاند و یکی از موادی که نام آن مکرراً شنیده میشود، عصاره مالت است. اما آیا این باور قدیمی پشتوانه علمی دارد؟ آیا عصاره مالت واقعاً میتواند به افزایش شیر مادر کمک کند؟ در این مقاله به بررسی این موضوع میپردازیم.
عصاره مالت چیست؟ نگاهی گذرا
عصاره مالت، همانطور که از نامش پیداست، شیرهای غلیظ و شیرین است که از دانههای جو (گاهی گندم یا سایر غلات) که فرآیند مالتینگ (جوانهزنی کنترلشده و سپس خشککردن) را گذراندهاند، استخراج میشود. این فرآیند باعث شکستهشدن نشاستههای پیچیده دانه به قندهای سادهتر، عمدتاً مالتوز، میشود. به همین دلیل، عصاره مالت منبع خوبی از کربوهیدراتهای زودهضم است. همچنین حاوی مقادیری ویتامینهای گروه B و مواد معدنی است که در طی فرآیند مالتینگ آزاد یا فعال میشوند.
باور سنتی: چرا عصاره مالت به عنوان افزاینده شیر شناخته میشود؟
ریشه این باور احتمالاً به خودِ جو بازمیگردد. جو حاوی نوعی فیبر محلول به نام بتا-گلوکان است. برخی تحقیقات (هرچند نه قطعی و گسترده) نشان دادهاند که بتا-گلوکانها ممکن است سطح پرولاکتین را در بدن افزایش دهند. پرولاکتین هورمونی کلیدی در تولید شیر مادر است. از آنجایی که عصاره مالت از جو تهیه میشود، این تصور وجود دارد که میتواند خواص افزاینده شیر جو را به شکل غلیظشده ارائه دهد. علاوه بر این، کربوهیدراتها و کالری موجود در عصاره مالت میتوانند انرژی لازم برای تولید شیر را برای مادر فراهم کنند
ملاحظات مهم و نگاه علمی:
- شواهد علمی محدود: مهمترین نکته این است که شواهد علمی قوی و مطالعات بالینی کنترلشده که به طور مشخص اثر عصاره مالت بر افزایش حجم شیر مادر را تایید کنند، بسیار محدود و یا حتی وجود ندارد. بیشتر شواهد موجود، حکایات فردی و باورهای سنتی هستند.
- محتوای قند بالا: عصاره مالت سرشار از قند مالتوز است. مصرف بیش از حد آن میتواند منجر به دریافت کالری اضافی، نوسانات قند خون و افزایش وزن ناخواسته در مادر شود. مادران مبتلا به دیابت بارداری یا دیابت باید در مصرف آن بسیار محتاط باشند یا از آن اجتناب کنند.
- حاوی گلوتن: از آنجایی که معمولاً از جو تهیه میشود، حاوی گلوتن است و برای مادران مبتلا به بیماری سلیاک یا حساسیت به گلوتن غیر رودهای مناسب نیست.
- جایگزین راهکارهای اصلی نیست: اتکا به عصاره مالت یا هر گالاکتاگوگ دیگری نباید جایگزین اصول اولیه افزایش شیر یعنی تغذیه مکرر و موثر نوزاد از پستان، تخلیه کامل پستانها، هیدراتاسیون کافی مادر و استراحت مناسب شود.
چگونه میتوان از عصاره مالت (با احتیاط) استفاده کرد؟
اگر مادری پس از مشورت با پزشک یا مشاور شیردهی، تصمیم به امتحان کردن عصاره مالت گرفت، توصیه میشود:
- با مقادیر کم شروع کند: مثلاً نصف تا یک قاشق چایخوری در روز.
- آن را با مایعات یا غذاها مخلوط کند: میتوان آن را در یک لیوان شیر گرم، آب، یا به همراه بلغور جو دوسر یا ماست مصرف کرد.
- به واکنش بدن خود و نوزاد توجه کند: در صورت بروز هرگونه عارضه گوارشی در مادر یا نوزاد (مانند نفخ یا دلدرد) یا تغییرات نامطلوب در قند خون مادر، مصرف قطع شود.
- مصرف را محدود و کوتاهمدت نگه دارد: نباید به عنوان یک بخش دائمی از رژیم غذایی به آن نگاه کرد.
نتیجهگیری:
عصاره مالت یک ماده غذایی با ریشه سنتی در افزایش شیر مادر است که عمدتاً به دلیل محتوای بتا-گلوکان احتمالی موجود در جو و انرژیزا بودن آن مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، شواهد علمی محکمی برای تایید اثربخشی قطعی آن در افزایش حجم شیر وجود ندارد. در حالی که مصرف متعادل و محدود آن ممکن است برای برخی مادران (که مشکلات زمینهای مانند دیابت یا حساسیت به گلوتن ندارند) بیضرر باشد و به عنوان منبع انرژی عمل کند، نباید به عنوان راهکار اصلی افزایش شیر در نظر گرفته شود. تمرکز بر تکنیکهای صحیح شیردهی، تغذیه مکرر نوزاد، رژیم غذایی متعادل و مشورت با متخصصان سلامت، حتماً با اولویت بالاتری دارد.
منبع علمی:
- Academy of Breastfeeding Medicine. (2018). ABM Clinical Protocol #9: Use of Galactogogues in Initiating or Augmenting Maternal Milk Production, Second Revision 2018. Breastfeeding Medicine, 13(5), 307-314. doi:10.1089/bfm.2018.29095.zab(این پروتکل بالینی از آکادمی پزشکی شیردهی به بررسی جامع استفاده از گالاکتاگوگها (مواد افزاینده شیر)، شامل داروئی و گیاهی/غذایی میپردازد. اگرچه ممکن است مستقیماً روی عصاره مالت تمرکز نکرده باشد، اما چارچوب علمی و رویکرد مبتنی بر شواهد برای ارزیابی و استفاده از چنین موادی، از جمله آنهایی که از غلات مانند جو مشتق میشوند، را ارائه میدهد و بر لزوم احتیاط و اولویت دادن به راهکارهای مدیریتی شیردهی تاکید دارد.)